Doğu ve Güneydoğu’dan erişim engeli isyanı

Ekranımızın sağ üst köşesindeki o tanıdık hata koduyla karşılaşmak artık sıradan bir rutine dönüştü. Bir haber sitesine girmek istediğinizde karşınıza çıkan gri duvarlar, aslında sadece birkaç satırlık mahkeme kararlarından ibaret değil; onlar, dijital hafızamızın her gün biraz daha daraltıldığının somut kanıtı. Bölge barolarının ses yükseltmesinin arkasında da tam olarak bu kronikleşmiş tıkanıklık yatıyor. Peki, onca hukuki tartışmanın ortasında bu hamle neden şimdi geldi ve dijital dünyamızı nasıl dönüştürüyor?

Erişim engelleri artık sadece belirli içerikleri hedefleyen münferit kararlar olmaktan çıktı. Bilgiye ulaşma refleksimizi tamamen sekteye uğratan mekanizmalara evrildi. Doğu ve Güneydoğu’daki barolardan gelen ortak açıklamada da parmak basılan nokta burası: Haber alma özgürlüğü, demokrasinin sadece süs değil, temel taşıdır. Kararların toplumsal denetimi ortadan kaldırdığı gerçeği, konunun sadece teknik bir yasaklama olmadığını açıkça gösteriyor.

Dijital hafıza neden siliniyor?

Bir habere, bir rapora ya da kritik bir araştırmaya saniyeler içinde ulaşabildiğimiz bir dönemde, o bilginin ertesi gün ortadan kaybolması algoritmik bir hatadan ziyade bilinçli bir tercih. İnternet servis sağlayıcıları üzerinden yürütülen bu süreçler, teknik olarak oldukça hızlı işlese de hukuki altyapısı her zaman şeffaf değil. Vatandaşlar olarak sabah uyandığımızda hangi haber platformunun karartıldığını kestiremediğimiz bir belirsizlik iklimindeyiz. Baroların metninde dikkat çekilen en can alıcı detay da bu: Keyfiliğin kanunlaşma tehlikesi.

Kullanıcı deneyimi dediğimiz kavram, sadece uygulamaların hızlı açılmasıyla sınırlı değil. Özgür bir bilgi ekosisteminde gezinemediğiniz sürece, elinizdeki en son model telefon veya en hızlı fiber internet bağlantısı hiçbir şey ifade etmiyor. Dijital dünyadaki bu daralma, bireylerin kendi süzgecinden geçireceği bilgiyi başkalarının seçmesine rıza göstermesi anlamına geliyor. Tam bu noktada, hukukçuların yaptığı uyarılar teknik bir tartışmanın çok ötesine geçerek temel vatandaşlık hakkına dönüşüyor.

Erişim engellerinin arka planındaki mekanizma nasıl işliyor?

Mevcut sistemde içerik kaldırma veya site kapatma kararları genellikle tek bir merkezden, hızlı tedbir gerekçesiyle alınıyor. Ama bu hız, arkasında denetlenemez bir gri alan bırakıyor. Aşağıdaki tabloda, bu kararların dijital ekosistemde yarattığı dengesizliği ve tarafların rolünü net biçimde görebilirsiniz:

Bu tablo bize gösteriyor ki sorun sadece bir internet sitesinin açılmaması değil; o sitenin neden kapatıldığını dahi öğrenemediğimiz karanlık bir mekanizma. Baroların ortak tavrı, tam da bu karanlığa karşı hukuki bir ışık yakma çabası.

İSS düzeyindeki engellemelerin teknik ve pratik sonuçları

İnternet servis sağlayıcıları (İSS), kendisine iletilen mahkeme kararlarını DNS veya IP düzeyinde yönlendirerek siteleri erişime kapatır. Teknik olarak bu işlem, BTK koordinasyonunda dakikalar içinde tamamlanır. Ancak pratik hayatta bu durum, bölgesel hak ihlallerinin duyurulmasını imkansız hale getiren bir bariyer örer. Özellikle yerel basının ve bölgede yaşanan hak ihlallerini raporlayan bağımsız mecraların web sitelerinin engellenmesi, olayların ulusal kamuoyuna ulaşmasını engeller. Baroların tepkisinin coğrafi merkezi, tam da bu haber akışının kesilmek istenmesinden kaynaklanmaktadır.

Bir bölgeden yükselen sesin susturulması, yalnızca o coğrafyayı ilgilendirmez. Türkiye’nin herhangi bir yerindeki bir yurttaşın, başka bir şehirde ne olup bittiğini öğrenememesi, bütünlüklü bir kamuoyu oluşumunu engeller. Erişim engelleri bireysel hak ihlallerini görünmez kılma aracı haline geldiğinde, hukukun üstünlüğü ilkesi de internet protokolleri üzerinden askıya alınmış olur.

Alternatif ağ teknolojileri ve sansür sarmalı

Erişim engellemelerinin artması, kullanıcıların ve yayıncıların farklı iletişim yolları aramasına yol açar. VPN (Sanal Özel Ağ) kullanımı, HTTPS üzerinden çalışan şifreli tüneller ve merkeziyetsiz depolama sistemleri, bu engelleri aşmak için başvurulan başlıca yöntemlerdir. Ancak devlet kurumları da bu araçları engellemek için DPI (Derin Paket İnceleme) teknolojilerini devreye sokar. Bu durum, bilgiye erişim ile bilgiye erişimi kısıtlama çabası arasında sürekli güncellenen bir teknolojik yarış doğurur.

Yayıncılar açısından ise alan adı (domain) değiştirme taktiği kalıcı bir çözüm sunmaz. Sürekli engellenen ve yeni uzantılara taşınan haber siteleri, arama motorlarındaki görünürlüklerini ve yıllar içinde oluşturdukları dijital arşivlerini kaybederler. Baroların dikkat çektiği haber alma hakkı erozyonu, tam da bu kalıcı arşiv kaybı ve bilginin uçuculaşması sorunuyla doğrudan ilişkilidir.

Önümüzdeki dönemde VPN servislerine ve alternatif DNS yapılandırmalarına yönelik baskıların artacağı aşikâr. Fakat teknoloji, kısıtlamaları aşmanın yollarını bulduğu sürece yasaklayanlar ile erişmek isteyenler arasındaki bu sessiz savaş da büyüyecek. Haber alma hakkı sadece gazetecilerin değil, ekran başında gerçeği arayan herkesin meselesi olmaya devam edecek.

Acaba sıradaki ekran kararması hangi hak arama mücadelesini hedef alacak? Bilginin bu kadar kolay saklanabildiği bir dünyada sessiz kalmak artık bir seçenek değil.