Yapay Zeka ile Kapalıçarşı’da Tabela Temizliği

İstanbul’un tarihi silüetini bozan tabela kirliliği, Kapalıçarşı’da hayata geçirilen yapay zeka destekli projeyle çözüldü. Yüzyıllık dokuyla tamamen uyumsuz olan neon ve plastik levhalar temizlenirken, çarşının yeni görünümü görenleri hayran bıraktı.

Bir zamanlar her dükkan sahibinin kendi zevkine göre astığı tabelalar, 550 yıllık hanın mimari dilini boğuyordu. Ziyaretçiler tarihi kemerleri fark etmekte zorlanıyordu çünkü gözler doğrudan uyumsuz levhalara çarpıyordu. Geliştirilen görüntü işleme tabanlı yazılım, her dükkanın cephe yapısını tarayarak en ideal tabela boyutunu ve yazı karakterini belirledi.

Yapay zeka bu süreçte tam olarak ne yaptı?

Büyük veri setleri ve görsel tanıma modelleri, sadece fotoğrafları kırpmaktan ibaret değil. Bu projede kullanılan sistem, binlerce yıllık Osmanlı mimarisi ve esnaf kültürü görselleriyle eğitildi. Yazılım; dükkanların cephe genişliğini, taş duvarların dokusunu ve sokakların ışık alım açısını analiz ederek tabelaların nereye asılması gerektiğini tek tek hesapladı. Sadece estetik bir düzenleme yapılmadı; aynı zamanda hangi malzemenin tarihi dokuya zarar vermeyeceği de bilimsel olarak modellendi.

Eski yöntemlerde standart bir tabela yönetmeliği kağıt üstünde kalır, denetimler ise genellikle göz kararı yapılırdı. Şimdi ise süreç tamamen dijitalleşti. Bir esnaf dükkanına yeni bir levha astırmak istediğinde, yapay zekanın sunduğu sınırlar dışına çıkamıyor. Bu da insan hatasını ve kişisel ayrıcalıkları tamamen ortadan kaldırıyor.

Görüntü işleme modellerinin teknik altyapısı

Projede kullanılan bilgisayarlı görü (computer vision) algoritmaları, mimari restorasyon standartlarına göre özel olarak eğitildi. Standart nesne tespiti modelleri genellikle otomobil, insan veya yaya gibi unsurları tanımaya odaklanırken, bu uygulama için geliştirilen özel evrişimli sinir ağları (CNN) taş dokusunu, tuğla örgüsünü ve ahşap hatılları ayırt edebilecek veri setleriyle beslendi.

Yazılım, her dükkanın cephesini milimetrik olarak haritalandırarak sokak perspektifini bozmayacak derinlik haritaları çıkardı. Böylece tabelaların sokağın akış yönüne göre hangi açıyla yerleştirilmesi gerektiği, turistlerin yürüme hatları üzerindeki görüş açıları hesaplanarak otomatik olarak belirlendi. İnsan gözünün yorulabileceği binlerce dükkanlık alanda, en uygun tipografik yerleşim saniyeler içinde tamamlandı.

Bu tablonun gösterdiği en net gerçek, teknolojinin fiziksel mirası korumak için ne kadar güçlü bir araç olabileceği. Önceden her dükkan kendi kafasına göre hareket ederken, şimdi bütüncül bir kimlik ortaya çıktı. Elbette bu değişimin esnaf açısından maliyetli yanları oldu ama ortaya çıkan estetik, çarşının turizm değerini doğrudan yukarı taşıdı.

Ziyaretçiler ve esnaf bu değişimi nasıl karşıladı?

Değişim kelimesi her zaman dirençle karşılaşır. İlk günlerde dükkan sahipleri kendi kurumsal kimliklerinin kaybolacağından korktu. Ancak ilk sonuçlar gösterdi ki, düzenli bir sokak müşterinin de dikkatini daha çok çekiyor. Yabancı turistler artık fotoğraflarda neon tabelaları değil, doğrudan tarihi dokuyu görüyor.

Esnaf için maliyet ve uygulama süreci nasıl yönetildi?

Tarihi bir mekanda standartlaşmaya geçiş, ekonomik dengelerin gözetilmesini gerektirdi. Küçük esnafın bütçesini sarsmamak adına, yerel yönetimler ve çarşı yönetimi ortak bir fon modeli oluşturdu. Yapay zekanın belirlediği standartlara uygun ahşap ve pirinç tabelalar, belirlenen sertifikalı zanaatkarlar tarafından üretildi.

Uygulama aşamasında dükkan sahiplerine dijital bir simülasyon sunuldu. Esnaflar, tabelalarının dükkan cephesinde nasıl duracağını artırılmış gerçeklik arayüzleri üzerinden önceden görebildi. Bu şeffaf süreç, mimari dönüşüme karşı geliştirilen ilk tepkilerin yumuşamasını ve esnafın sürece ikna olmasını sağladı.

Şahsen bu tarz projelerin sadece Kapalıçarşı ile sınırlı kalmaması, Fatih’in diğer tarihi akslarına da hızla yayılması gerektiğini düşünüyorum. Çünkü estetik bir şehir hafızası, onarılan duvarlar kadar kıymetli.

Tarihi korumak için artık sadece kazma kürek kullanılmıyor; algoritmalar geçmişin silüetini bugüne en saf haliyle taşıyor. Acaba bu dönüşüm İstanbul’un diğer tarihi çarşılarında ne zaman başlar?